9. ROŚLINNOŚĆ JEZIORA DŁUGIEGO

Rośliny rosnące w środowisku wodnym można podzielić na dwie podstawowe grupy. Pierwsza z nich to roślinność bagienna, rosnąca w podłożu trwale nasiąkniętym wodą lub płytkiej wodzie, przy brzegach zbiornika, jak np. pałka szerokolistna, sit rozpierzchły, trzcina pospolita, kosaciec żółty. Druga grupa to rośliny wodne, których liście i kwiaty unoszą się na powierzchni wody lub są całkowicie zanurzone, jak np. grążel żółty, grzybienie białe, strzałka wodna, żabiściek pływający czy rzęsa drobna.

fot. Krzysztof Lewandowski
fot. Krzysztof Lewandowski

Grzybienie białe (Nymphaea alba)

Bylina wodna o grubym kłączu, które płoży się po dnie zbiornika wodnego. Owalny, skórzasty, ciemnozielony liść unosi się na tafli wody. Kwiat efektowny, pływający po powierzchni wody, w kształcie kielicha złożonego z białych płatków, pachnący. Roślina charakteryzuje się długim okresem kwitnienia, od VI do X. W Polsce występuje pospolicie w stawach i jeziorach.

WIĘCEJ INFORMACJI

Grzybienie białe Nymphaea alba L.

gatunek roślin wodnych z grupy ekologicznej nympheidów, z rodziny grzybieniowatych Nymphaeaceae, obejmującej 58 gatunków zasiedlających zbiorniki słodkowodne na całym świecie

Odmiany uprawne: liczne odmiany ozdobne, często mieszańce międzygatunkowe o różnych kolorach kwiatów hodowane w zbiornikach wodnych (tzw. nenufary lub lilie wodne)

OCHRONA PRAWNA I KATEGORIA ZAGROŻENIA

W Polsce podlega ochronie gatunkowej częściowej (Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej roślin, Dz.U. 2014 poz. 1409); w skali lokalnej może być uznany jako gatunek zagrożony, np. w Polsce wymieniony w Czerwonej Księdze Karpat Polskich jako krytycznie zagrożony

WYGLĄD I CECHY KLUCZOWE

Pokrój

Roślina wodna, o owalnych w przekroju, walcowatych, grubych (do 5 cm średnicy) kłączach zanurzonych w wodzie oraz liściach i kwiatach pływających po powierzchni wody.

Liście

Liście z długim ogonkiem (w zależności od głębokości wody nawet do 2,5 m), pływające na powierzchni wody (rozbudowana aerenchyma, tzw. miękisz powietrzny, tworząca w blaszce liściowej i ogonku liczne komory powietrzne ułatwiające unoszenie się w wodzie i na jej powierzchni); blaszka liściowa skórzasta po stronie wierzchniej zielona, pokryta woskiem, błyszcząca, po stronie spodniej fioletowo-czerwona, pokryta śluzem wydzielanym przez włoski spodniej strony liścia, szeroko owalna dwuklapowana, duża (do 30 cm średnicy), u nasady głęboko wcięta.

Kwiaty

Kwiaty zapylane przez owady; duże (do 12 cm); białe; pływające na powierzchni wody, otwierające się w ciągu dnia; kielich czterodziałkowy; płatki korony liczne (do 20), ułożone spiralnie, przypominając rozetę; wewnątrz kielicha kwiaty mają żółte – żółto-pomarańczowe zabarwienie utworzone przez bardzo liczne pręciki i znamiona słupka; roślina kwitnie od czerwca do października

Owoce

Owoc, jagodopodobny, wielonasienny, zielony; nasada owocu kolista; nasiona brunatno-czerwone początkowo pływające po powierzchni wody, a po zgniciu osnówki opadające na dno zbiornika; nasiona przenoszone są na inne zbiorniki wodne przez ptaki.

ZASIĘG

Gatunek występujący jako rodzimy, w stanie dzikim prawie w całej Europie (od Irlandii i Portugalii na zachodzie po Ural na wschodzie, od południa Skandynawii na północy po Basen Morza Śródziemnego na południu), w pasie wybrzeża Afryki północnej, w Azji (Kaukaz, Bliski Wschód – po Izrael na południu oraz Kaszmir na wschodzie).

Wprowadzony poza granice naturalnego występowania i hodowany w innych częściach świata o klimacie umiarkowanym, gdzie lokalnie „zdziczałe” populacje rozprzestrzeniły się, np. w Australii i Nowej Zelandii.

W Polsce występuje naturalnie, pospolicie na całym niżu; rzadki w górach.

WYSTĘPOWANIE W OLSZTYNIE

Gatunek występujący w zatokach jezior; w jeziorze Sgnitek występuje podobny gatunek, również z białymi kwiatami – grzybienie północne Nymphaea candida (odróżnia je grubość wewnętrznych pręcików, budowa słupka, czworokątna nasada owocu; zachodzące na siebie klapy liścia); objety również ochroną gatunkowa częściową (Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej roślin, Dz.U. 2014 poz. 1409); zamieszczony w Polskiej czerwonej księdze roślin (kat. NT – bliski zagrożenia).

ELEMENTY BIOLOGII GATUNKU

Jest gatunkiem zapylanym przez owady, kwitnącym od czerwca do października; geofitem (w okresie zimy roślina zamiera, pozostają jedynie zimujące kłącza); hydrofitem typowym dla płytkich wód stojących lub wolno płynących, o głębokości nie przekraczającej 2 m i dnie piaszczysto-mulistym lub mulistym, czasami torfowym (starorzecza, zakola rzek, kanały, przybrzeżne strefy jezior, stawy); tworzy charakterystyczne zespoły roślinne Nupharo-Nymphaeetum albae oraz wraz z innymi gatunkami ekologiczną grupę roślin wodnych tzw. nympheidy; jest gatunkiem charakterystycznych dla stadiów sukcesji zbiorników i cieków wodnych w fazie ich wypłycania;

fot. Krzysztof Lewandowski
fot. Krzysztof Lewandowski

Łączeń baldaszkowaty (Butomus umbellatus)

Pokaźna bylina o grubym kłączu rosnącym poziomo pod wodą na głębokości kilkudziesięciu cm. Liście sztywne, wydłużone, wyrastają z kłącza. Kwiatostan tworzący pozorny baldach składa się z jasnoróżowych kwiatów i jest osadzony na sztywnej łodydze. Roślina może osiągać wysokość 150 cm. Kwitnie od VI do VIII. W Polsce
występuje pospolicie na całym niżu.

WIĘCEJ INFORMACJI

Łączeń baldaszkowy Butomus umbellatus L.

gatunek roślin wodnych, wodno-błotnych z rodziny łączniowatych Butomaceae

uprawiany jako roślina ozdobna w zbiornikach przydomowych

OCHRONA PRAWNA I KATEGORIA ZAGROŻENIA

W Polsce nie podlega ochronie prawnej (Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej roślin, Dz.U. 2014 poz. 1409); w skali lokalnej może być uznany jako gatunek zagrożony, w skali globalnej uznany za gatunek najmniejszej troski – LC

WYGLĄD I CECHY KLUCZOWE

Pokrój

Roślina wodna, wodno-błotna występująca w strefie brzegowej wód stojących i płynących, czasami w głębszych partiach cieków o wartkim nurcie; bylina tworząca okazałe kępy, z dość grubym (do 2 cm średnicy) poziomo rosnącym kłączu, obłej łodydze oraz liściach, zależnie od głębokości wody w siedlisku, pływających po powierzchni wody lub wynurzonych, prosto wzniesionych; osiąga wysokość ok. 150-200 cm, z czego łodyga ok. 100-150 cm.

Liście

Liście bez wyodrębnionej blaszki liściowej i ogonka; u podstawy z wykształconą pochwą, zebrane w różyczkę, wyrastające w szczytowej części kłącza; liście pływające długie, do ok. 50-80 cm, równowąskie, do 10 mm szerokości, cienkie, jasnozielone; liście roślin rosnących na brzegu długie 60-120 cm; szerokości 6-10 mm, zwężające się ku szczytowi, zielone do zielonopurpurowych, sztywne, równowąsko trójkanciaste, prosto wzniesione, nieco spiralnie skręcone.

Kwiaty

Kwiaty obupłciowe, tzw. przedprątne (wcześniej rozwija się pręciki niż słupki, co zapobiega samozapyleniu), białe – białoróżowe, w liczbie 20-25 (do 50) zebrane w pojedynczy, pozorny baldach, objęty od spodu trójlistkową, rzadziej dwu- lub czterolistkową pochwą; kwiatostan osadzony szczytowo na łodydze; kwiaty o średnicy 2-2,5 cm na długich szypułkach różnej długości (4-10 cm); okwiat w postaci dwóch zróżnicowanych okółków składa się z sześciu jajowatych listków, trzy listki zewnętrzne długości 6-12 mm i szerokości ok. 2,5 mm są czerwonawe lub fioletowe, zaostrzone na szczycie; trzy listki wewnętrzne długości 11,5-15 mm, szerokości 6-11 mm są białe, bladoróżowe z czerwonawymi żyłkami, tępo zakończone na szczycie; pręciki ułożone w okółkach; słupki w liczbie 6 lub 9 częściowo zrośnięte u podstawy ułożone w dwóch okółkach; kwitnie od czerwca do sierpnia

Owoce

Typ owocu –mieszek; owoce osadzone w liczbie sześciu jajowatych mieszków, fioletowo-brunatnej barwy, o długości ok. 10 mm, zrośniętych ukośnie u ich podstawy, zakończonych tzw. dzióbkiem; pękających wzdłuż wewnętrznego szwu, zawierające drobne nasiona.

ZASIĘG

Gatunek występujący jako rodzimy zwartym zasięgiem w Europie na obszarach klimatu umiarkowanego, w Azji poprzez Bliski Wschód (Turcja, Syria, Liban, Izrael, Jordania), Iran, Irak, południową Rosję, Kazachstan, Uzbekistan, Tadżykistan. Kirgistan, Afganistan, Pakistan, Chiny, Mongolię po Indie, a także wyspowo we wschodniej Rosji i wschodnich Chinach oraz w Afryce Północnej w Algierii i Maroku. Introdukowany poza granice naturalnego występowania, np. do Kanady, USA, Australii, Irlandii i Wielkiej Brytanii. W Ameryce Północnej, szczególnie w rejonie Wielkich Jezior stał sie problematyczną rośliną inwazyjną, konkurencyjną w stosunku do rodzimych gatunków

W Polsce występuje powszechnie, ale nierównomiernie. Liczne populacje znajdują się w północno-zachodniej Polsce (na Pomorzu, w środkowej Wielkopolsce, na Ziemi Lubuskiej) oraz na Wyżynie Lubelskiej i Mazowieckiej. Populacje rozproszone występują w Polsce północno-wschodniej, środkowej oraz na pogórzu i w górach.

WYSTĘPOWANIE W OLSZTYNIE

Gatunek występujący niezbyt licznie na stanowiskach w strefie brzegowej jezior oraz większych stałych zbiorników śródpolnych, w dolnie Łyny oraz wzdłuż niektórych cieków i kanałów melioracyjnych, na podmokłych terenach.

ELEMENTY BIOLOGII GATUNKU

Łączeń baldaszkowy jest gatunkiem zapylanym przez owady, głównie motyle Lepidoptera, błonkoskrzydle Hymenoptera, muchówki Diptera; na ściankach owocolistków znajdują się miodniki wydzielające wabiący owady nektar. Wytwarza kwiaty tzw. przedprątne (wcześniej rozwijają się pręciki niż słupki), co zapobiega samozapyleniu. Należy do ekologicznej grupy roślin, tzw. helofitów – roślin wynurzonych strefy brzegowej zbiorników wodnych i wolno płynących wód oraz kryptofitów – roślin skrytopączkowych. Występuje jako typowy gatunek strefy szuwarów, zasiedlając eutroficzne jeziora, zbiorniki śródpolne, glinianki, stawy, mokradła, starorzecza i odcinki rzek o wolnym biegu, często występuje w strefie szuwarów od strony lustra wody. Wymaga podłoża żyznego, mineralno-organicznego bogatego w węglan wapnia, na glebach ilastych i piaszczystych. Rośnie zwykle na głębokości ok. 40-60 cm, w ciekach czasem głębiej całkowicie zanurzony. Jest gatunkiem światłolubnym (preferuje stanowiska nasłonecznione). Rozmnaża się głównie wegetatywnie, w mniejszym stopniu poprzez nasiona.

Łączeń baldaszkowy jest rośliną pokarmową dla wielu gatunków owadów: stonkowatych Chrysomelidae, ryjkowcowatych Curculionidae, ochotkowatych Chironomidae, ptaków wodnych (gęgawa Anser anser, głowienka Aythya ferina, gągoł Bucephala clangula), ssaków związanych z woda (bóbr Castor fiber karczownik ziemnowodny Arvicola amphibius, piżmak Ondathra zibethicus).

fot. Krzysztof Lewandowski
fot. Krzysztof Lewandowski

Jeżogłówka gałęzista (Sparganium erectum)

Bylina tworząca pod wodą liczne grube rozłogi. Rośnie najczęściej w miejscach gdzie poziom wody nie przekracza kilkudziesięciu cm. Ma sztywne łodygi zakończone kulistymi kwiatostanami. Liście lancetowate, wydłużone, wznoszące się ponad wodę. Osiąga wysokość od 30-150 cm. Kwitnie od VI do VIII.

WIĘCEJ INFORMACJI

Jeżogłówka gałęzista Sparganium erectum L. em. Rchb.

gatunek roślin wodnych, wodno-błotnych z rodziny pałkowatych Typhaceae

OCHRONA PRAWNA I KATEGORIA ZAGROŻENIA

W Polsce nie podlega ochronie prawnej (Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej roślin, Dz.U. 2014 poz. 1409)

WYGLĄD I CECHY KLUCZOWE

Pokrój

Roślina wodna, wodno-błotna, bagienna występująca w strefie brzegowej wód stojących i płynących; bylina kłączowa z grubymi rozgałęzionymi płożącymi rozłogami, o wyniesionych pionowo, rozgałęzionych łodygach długości ok. 30-150 cm oraz z prosto wzniesionymi długimi liśćmi; osiąga wysokość ok. 150 cm.

Liście

Liście bez wyodrębnionej blaszki liściowej i ogonka; obejmujące łodygę; długie (do ok. 150 cm), równowąskie, 1-2 cm szerokości, zwężające się ku szczytowi, ostro zakończone, całobrzegie; u nasady trójkanciaste; od spodu z wyraźnym grzbietem (szwem grzbietowym); równolegle unerwione, sztywne; prosto wzniesione; ułożone skrętolegle.

Kwiaty

Roślina jednopienna; kwiaty rozdzielnopłciowe, niepozorne, o żółtawym zabarwieniu, krótkoszypułkowe, zebrane w kuliste kwiatostany typu główki; kwiaty osadzone na rozgałęzieniach kwiatostanowych; kwiatostany żeńskie osadzone nisko na łodydze, o średnicy 12-20 mm, w liczbie 1-2, z trójczłonowym okwiatem, jednym słupkiem o długim owłosionym znamieniu; kwiatostany męskie osadzone wysoko na łodydze, o średnicy 10-12 mm, w liczbie kilkunastu, z trójczłonowym okwiatem, z trzema ciemno zabarwionymi pręcikami; kwitnie od czerwca do sierpnia

Owoce

Typ owocu –pestkowce; pestkowce o kształcie odwrotnie piramidalnym lub wrzecionowatym, długości 5-7 mm i szerokości 4-6 mm; owoce zebrane w złożone owocostany.

ZASIĘG

Gatunek występujący jako rodzimy zwartym zasięgiem praktycznie w całej Europie, środkowej Azji i Afryce Północnej (Algieria, Maroko, Libia, Tunezja).

W Polsce jest szeroko rozprzestrzeniony, występuje pospolicie na niżu i w niższych położeniach górskich.

WYSTĘPOWANIE W OLSZTYNIE

Gatunek występujący powszechnie na stanowiskach w strefie brzegowej jezior oraz większych stałych zbiorników śródpolnych, w dolnie Łyny, wzdłuż niektórych cieków i kanałów melioracyjnych oraz na podmokłych terenach.

ELEMENTY BIOLOGII GATUNKU

Jeżówka gałęzista jest wiatropylna. Należy do ekologicznej grupy roślin, tzw. helofitów – roślin wynurzonych strefy brzegowej zbiorników wodnych i wolno płynących wód. Występuje jako gatunek strefy szuwarów lub tworzy charakterystyczne fitocenozy będąc gatunkiem charakterystycznym. Zasiedla eutroficzne jeziora, stawy, glinianki, starorzecza, odcinki rzek o wolnym biegu, kanały, rowy. Preferuje stanowiska żyzne, na podłożach piaszczystych, piaszczysto-mulistych (mineralno-organicznych).

fot. Krzysztof Lewandowski
fot. Krzysztof Lewandowski

Pałka szerokolistna (Typha latifolia)

Roślina łatwa do rozpoznania dzięki specyficznemu, kolbowatemu kwiatostanowi. Gatunek ten rośnie zazwyczaj na brzegach zbiorników wodnych, tworząc gęste zarośla. Z grubego, płożącego się kłącza wyrastają sinozielone, lancetowate liście, które wyrastają ponad łodygi. Łodygi zakończone brązowym kwiatostanem, który składa się z kwiatów męskich skupionych na szczycie oraz żeńskich poniżej. Osiąga wysokość do 250 cm. Kwitnie od VI do VIII.

WIĘCEJ INFORMACJI

Pałka szerokolistna Typha latifolia L.

gatunek roślin wodnych, wodno-błotnych z rodziny pałkowatych Typhaceae

uprawiany jako roślina ozdobna w zbiornikach przydomowych

OCHRONA PRAWNA I KATEGORIA ZAGROŻENIA

W Polsce nie podlega ochronie prawnej (Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej roślin, Dz.U. 2014 poz. 1409)

gatunek często uprawiany jako roślina ozdobna w przydomowych oczkach wodnych

WYGLĄD I CECHY KLUCZOWE

Pokrój

Roślina wodna, wodno-błotna występująca w strefie brzegowej wód stojących, rzadziej wolno płynących; bylina o licznych pędach, grubym, lekko rozgałęzionym, silnie płożącym sie w podłożu kłączu, obłej, walcowatej łodydze o średnicy ok. 2 cm i długości 150-250 cm oraz o prosto wzniesionych liściach często dłuższych od łodygi; osiąga wysokość ok. 300 cm.

Liście

Liście bez wyodrębnionej blaszki liściowej i ogonka; wyrastające z pędów w liczbie 12-16; liście długopochwowe, od podstawy z pochwą otaczającą łodygę lub tworzące nibyłodygę prosto wzniesione, nieco spiralnie skręcone; pochwy liściowe są otwarte, wzdłuż brzegów błoniaste lub papierzaste; wolna część blaszki liściowej o szerokości ok. 1-3 cm; blaszka liściowa o długości do 300 cm, sięga najczęściej na długość kwiatostanu, równowąska, całobrzeżna; unerwienie blaszki liściowej równoległe;

Kwiaty

Roślina jednopienna; kwiaty rozdzielnopłciowe, bardzo drobne, liczne (ponad 1000), zebrane w kwiatostany w formie kolby o długości ok. 10-20 cm i średnicy 1,5-3 cm; kwiatostan osadzony szczytowo na łodydze; kwiatostan męski jasnobrunatny, o średnicy ok. 1-2cm, obejmuje górną część kolby; oddzielony jest podsadką od przylegającego bezpośrednio kwiatostanu żeńskiego początkowo jasnozielonego a następnie w okresie owocowania ciemnobrunatnego, o średnicy ok 3 cm, stanowiącego dolną część kolby; okwiat kwiatostanów męskich zredukowany do szczecinek; kwiaty mają 3 pręciki; okwiat kwiatów żeńskich bezbarwny w formie szczeciniastych listków, kwiaty mają pojedyncze słupki; kwitnie od czerwca do sierpnia

Owoce

roślina przystosowana do anemochorii (rozsiewania przez wiatr); wytwarza bardzo liczne (średnio 220 tysięcy na pędzie) jednonasienne orzeszki opatrzone aparatem lotnym w postaci pęczków włosków okwiatu, tzw. puchu kielichowego.

ZASIĘG

Gatunek o bardzo szerokim rozprzestrzenieniu na kuli ziemskiej, występujący jako rodzimy lub trwale zadomowiony o zwartym zasięgu niemal w całej Europie (poza Islandią, północną Skandynawią i północną Rosją), w Azji (od Bliskiego Wschodu, poprzez Azję Mniejszą, Kaukaz i Azję środkową po północny Pakistan na południu i po Sachalin oraz Wyspy Japońskie na wschodzie), w Afryce (Afryka Północna, Afryka Środkowa – Nigeria, Afryka Wschodnia – Etiopia, Kenia, Tanzania, Uganda), Ameryce Północnej (wschodnie i środkowe obszary Kanady i USA), w Ameryce Środkowej (w Basenie Zatoki Meksykańskiej) i Ameryce Południowej (Argentyna, Paragwaj, Południowa Brazylia).

Pałka szerokolistna została introdukowana jako roślina uprawna lub zawleczona m.in. w rejon wysp Morza Karaibskiego, do Australii, Nowej Zelandii, na Hawaje, w różne rejony Azji południowo wschodniej, gdzie stała się rośliną konkurencyjną , szybko rozprzestrzeniającą się, wypierającą gatunki rodzime. Pałka szerokolistna uważana jest za poza granicami naturalnego występowania, jako jeden z najbardziej problematycznych i inwazyjnych gatunków roślin.

W Polsce jest gatunkiem szeroko rozprzestrzenionym w całym kraju, od niżu po niższe położenia górskie.

WYSTĘPOWANIE W OLSZTYNIE

Gatunek występujący pospolicie na stanowiskach w strefie brzegowej jezior oraz większych stałych zbiorników śródpolnych, w dolnie Łyny, Wadąga, wzdłuż niektórych mniejszych cieków i kanałów melioracyjnych, na podmokłych terenach.

ELEMENTY BIOLOGII GATUNKU

Roślina wiatropylna, przy czym kwiaty żeńskie zakwitają wcześniej niż męskie, co ogranicza samozapylenie. Pałka szerokolistna jest zaliczana do ekologicznej grupy roślin, tzw. helofitów – roślin wynurzonych strefy brzegowej zbiorników wodnych i wolno płynących wód oraz kryptofitów– roślin skrytopączkowych i hydrofitów, roślin, których pączki odnawiające zimują w wodzie. W okresie zimy pędy nadziemne zamierają, a część podziemna przechodzi w okres spoczynku. Okres rozwoju pędów nadziemnych rozpoczyna się w marcu, a najsilniejszy jest w maju i czerwcu. Pałka szerokolistna występuje jako typowy gatunek szuwarów właściwych pałkowych, będąc w nich gatunkiem charakterystycznym; towarzyszy również w innych zespołach szuwarowych od oligotroficznych do eutroficznych jezior, większych astatycznych zbiorników śródpolnych, glinianek, stawów, dołów potorfowych, starorzeczy, rowów, kanałów, torfowisk niskich i przejściowych. Znane są również stanowiska tego gatunku w strefie brzegowej wód słonawych lub słano zasolonych. Wymaga podłoża żyznego, organicznego, organiczno-mulistego, torfowego. Rośnie zwykle w strefie litoralu na głębokości od kilkudziesięciu centymetrów do dwóch metrów. Znosi dobrze wahania poziomu wody. Rozmnaża się głównie wegetatywnie, w mniejszym stopniu poprzez nasiona, które z kolei odgrywają główną rolę w rozprzestrzenianiu się gatunku.

Pałka szerokolistna jest rośliną pokarmową dla wielu gatunków owadów: chrząszczy Coleoptera z rodzin pleszakowatych Phalacridae, stonkowatych Chrysomelidae, ryjkowcowatych Curculionidae, pluskwiaków różnoskrzydłych Heteroptera z rodziny zwińcowatych Lygaeidae, muchówek Diptera, motyli Lepidoptera, ślimaków wodnych, ptaków wodnych, ssaków związanych z wodą. Puch z owoców pałki jest materiałem budulcowym gniazd dla niektórych gatunków ptaków, np. remiza Remiz pendulinus.

Leave a Reply