7. PŁAZY

W okolicy Jeziora Długiego zaobserwować można wiele ciekawych reprezentantów płazów bezogonowych. Na terenie Rezerwatów Mszar i Redykajny znajdują się stanowiska żaby moczarowej i rzekotki drzewnej. Typowymi gatunkami okolic zbiorników wodnych są żaba trawna, grzebiuszka ziemna i ropucha szara.

fot. Krzysztof Lewandowski

Żaba trawna (Rana temporaria)

To jedna z najpospoliciej występujących w kraju żab. Jest krępa, masywna, o długości ciała od 7 do 10 cm. Ma dużą, płaską głowę z zaokrąglonym pyskiem. Kolor ciała jest najczęściej w oliwkowo-brązowy z licznymi plamami. Na tylnych kończynach widoczne ciemniejsze pręgi. Prowadzi lądowy tryb życia, do zbiorników wodnych wędruje na czas godów i hibernacji. Największą aktywność wykazuje nocą.

WIĘCEJ INFORMACJI

Żaba trawna Rana temporaria L.

płaz Amphibia, z rzędu płazów bezogonowych Anura, rodziny żabowatych Ranidae

należy do tzw. żab brunatnych, których nazwa pochodzi od brunatno-beżowego koloru ich skóry, w przeciwieństwie do grupy tzw. żab zielonych.

OCHRONA PRAWNA I KATEGORIA ZAGROŻENIA

W Polsce podlega ochronie gatunkowej częściowej (Rozp. Min. Środ. z dnia 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt. Dz.U. 2016, poz. 2183); lokalnie uznana za zagrożoną i wpisana na czerwone listy gatunków zagrożonych, np. znajduje się w wykazie gatunków Czerwonej Listy Kręgowców województwa opolskiego.

globalny status zagrożenia: LC – Least Concern – najmniejszej troski.

Zagrożenia: głownie osuszanie terenów, zanikanie drobnych zbiorników wodnych stanowiących stanowiska rozrodcze, szczególnie na terenach leśnych, zanieczyszczenie środowiska pestycydami, fragmentacja siedlisk, w tym przez szlaki drogowe przecinające trasy migracji do stanowisk rozrodczych (śmiertelność w wyniku kolizji)

CHARAKTERYSTYKA I CECHY KLUCZOWE

gatunki podobne: żaba moczarowa Rana arvalis Nilsson, żaba dalmatyńska Rana dalmatina Bonaparte; w Europie również żaba strumieniowa Rana graeca Boulenger, żaba hiszpańska Rana iberica Boulenger, żaba włoska Rana latastei Boulenger, Rana pyrenaica Hillis & Wilcox,

Osobniki dorosłe: duża, krępa żaba z grupy żab brunatnych o zauważalnym dymorfizmie płciowym; długość dojrzałych płciowo samic wynosi od 5,1 do 11 cm, a dojrzałych płciowo samców od 4,1 do 10 cm; w granicach zasięgu występuje duże zróżnicowanie wielkości; podgatunki z południa Europy, np. Rana temporaria pervipalmata występująca w Hiszpanii, osiąga średnio 4,5 cm długości (samice), 3,3 cm (samce); największe rozmiary cechują osobniki z umiarkowanych szerokości geograficznych; kończyny tylne u tego gatunku są długie, wyprostowane wzdłuż ciała, sięgają stawem skokowym górnym okolicy oka, stosunek długości ciała do długości goleni wynosi 1,76-2,0 (żaba dalmatyńska ma kończyny tylne dłuższe, wyprostowane wzdłuż ciała, sięgają stawem skokowym górnym okolicy pyska); palce kończyn tylnych spięte dobrze wykształconą błoną pławną, modzele podeszwowe są niewielkie, „łezkowatego” kształtu, krótsze od pierwszego palca 2,2-4,4 raza (tylko podgatunek Rana temporaria pervipalmata oraz populacje lokalne zasiedlające Pireneje cechują się niewielką błoną pławną, również żaba moczarowa ma błonę pławną łączącą palce stosunkowo niewielką); kończyny przednie masywnie zbudowane, w okresie godowym na palcach samców występują czteroczęściowe, ciemne, brązowo czarne do czarnych modzele godowe; głowa mała o krótkim, lekko zaokrąglonym (tempo zakończonym) pysku; błony bębenkowe dobrze widoczne, położone w granicach ciemnej plamy skroniowej, w dość dużej odległości od oka (w porównaniu do żaby moczarowej), o słabo zaznaczonych krawędziach, duże; zbliżone wielkością do średnicy oka; u samców występują parzyste wewnętrzne rezonatory głosowe; źrenica oka ułożona horyzontalnie, tęczówka koloru brunatnego, pomarańczowo-brunatnego, brązowo-szarego, po bokach ciała wzdłuż grzbietu biegną dwa gruczołowe fałdy grzbietowe (położone bliżej siebie niż u żaby dalmatyńskiej), skóra gładka, bez brodawek.

Ubarwienie ciała jest bardzo zmienne osobniczo; w okresie godowym wyróżnia się odmienne ubarwienie godowe; poza okresem godowym w ubarwieniu podstawowym grzbietu wyróżnia się główne typy – brązowe w różnych odcieniach, szaro-brązowe, zgniłozielone, oliwkowo-brązowe, żółto-różowo-brązowe, które u większości osobników pokryte jest nieregularnymi plamami, jaśniejszymi (żółtawe, różowawe, rdzawo-czerwone) lub ciemniejszymi (oliwkowe, ciemnobrązowe, czarne) od barwy podstawowej, tworząc maskujący charakter ubarwienia, często o marmurkowym wzorze; u niektórych osobników brak jest plam na grzbiecie; boki ciała na ogół z ciemno marmurkowym wzorem; na bokach głowy ciemnobrązowe, czarno-brązowe lub czarne plamy skroniowe trójkątnego kształtu; strona brzuszna biaława, szarobiała, czasem żółtawo zabarwiona, u samic pokryta przeważnie szarymi, oliwkowymi, brązowymi lub czarnymi plamami, u samców przeważnie jednobarwna; na tylnych kończynach wyraźne poprzeczne ciemne pasy; w okolicy nasad tylnych kończyn mogą występować cytrynowożółte plamy; ubarwienie w okresie godowym: u samca na ciele pojawia się niebieskawo-szaro-zielony nalot, powodujący ujednolicenie barwy grzbietu, częściowe zanikanie plam, niebieskawy nalot osiąga największą intensywność na podgardlu, barwa ta jest w zależności od oświetlenia niebieskawa, niebieskoliliowa, niebieskobiała, samce posiadaja jak wspomniano wcześniej czarne modzele na pierwszym palcu; samice ubarwione są rudo, a rdzawa, jaskrawa rdzawo-czerwona barwa szczególnie zaznacza się na bokach tułowia i kończynach, w tym okresie u samic występuje tzw. wysypka godowa, obecność na bokach tułowia licznych brodawek.

Kijanki: trudne do odróżnienie od innych gatunków, wymagające użycia specjalistycznych kluczy

Poruszanie się: żaba trawna porusza się długimi skokami, doskonale pływa i nurkuje.

Głos: w okresie godowym samce wydają niskie, głębokie, buczące lub bulgoczące pomruki, często pod wodą; głosy wydawane pod woda rozchodzą się w środowisku na dalsze odległości.

ZASIĘG

Zasięg obejmuje krainę zoogeograficzną palearktyczną w strefie klimatu okołoarktycznego i umiarkowanego oraz strefę przejściową pomiędzy klimatem umiarkowanym a śródziemnomorskim. Gatunek zasiedla obszar zachodniej, środkowej i północno-wschodniej Europy (od północnej Portugalii i Hiszpanii, Pirenejów Francuskich na zachodzie, po Ural na wschodzie oraz od północy półwyspu Skandynawskiego, po północne rejony Półwyspu Apenińskiego i Bałkańskiego), obszar północno-zachodniej Azji w strefie tundry, tajgi i równin leśno-stepowych po rejon rzeki Ob i Kazachstan na wschodzie.

W Polsce jest szeroko rozpowszechniony w całym kraju, w górach sięga aż do hal i turni, do wysokości 3000 m n.p.m., w Tatrach do 2000 m n.p.m.

WYSTĘPOWANIE W OLSZTYNIE

Jest to gatunek liczny, w granicach administracyjnych miasta występujący niemal w całym jego obszarze, poza terenami zwartej zabudowy; zdecydowanie liczniejszy w strefie peryferyjnej; związany poza okresem godowym z różnorodnymi siedliskami: terenami leśnymi, zadrzewionymi, terenami otwartymi – łąkowymi, polnymi, nieużytkami, ogrodami działkowymi, doliną Łyny; w okresie rozrodu zasiedla głównie płytkie, astatyczne, drobne zbiorniki śródpolne, szczególnie te położone w pobliżu terenów leśnych, niektóre zbiorniki leśne, wiosenne rozlewiska śródleśnych cieków oraz jeziora w strefie płytkich zatok.

ŚRODOWISKO

Żaba trawna jest gatunkiem bardzo plastycznym ekologicznie, odpornym na niskie temperatury. Zasiedla różnorodne, wilgotne siedliska od rejonów nadmorskich do terenów górskich, sięgając wysokości ok. 3000 m n.p.m. w Pirenejach. Poza okresem rozrodu związana z terenami lądowymi (na północy zasięgu bardziej z wodami), preferując tereny leśne, od lasów świerkowo-jodłowych, poprzez mieszane do liściastych), zadrzewienia śródpolne, zasiedla także tereny otwarte: tundrę, stepy, wilgotne i podmokłe łąki, torfowiska, pola uprawne oraz tereny przekształcone przez człowieka również w strefie zurbanizowanej (parki, ogrody, tereny zieleni miejskiej); w okresie godowym związana z różnorodnymi zbiornikami wodnymi – rozmnaża się w płytkich przybrzeżnych wodach jezior, stawach bogato porośniętych szuwarami, wiosennych rozlewiskach rzecznych, zbiornikach stałych i okresowych, szczególnie porośniętych szuwarem lub krzewami.

Hibernację odbywa głównie w wodzie zagrzebana w mule, zajmując grupami liczącymi nawet do kilku tysięcy osobników różne typy wód, preferując cieki od niewielkich strumieni po rzeki, zajmuje także rowy, źródła, jeziora i stawy oraz mokradła. Część płazów może zimować na lądzie w jamach ziemnych.

ROZMNAŻANIE

Termin rozrodu żaby trawnej uzależniony jest od warunków klimatycznych, związanych z szerokością geograficzną zasięgu i wysokością nad poziomem morza stanowisk lokalnych populacji. W rejonie Polski północno-wschodniej rozród tego gatunku rozpoczyna się w zależności od temperatury wody od drugiej/trzeciej dekady marca, osiągając największe nasilenie w kwietniu. Po okresie hibernacji migruje do rozrodczych zbiorników wodnych w dużych stadach; zazwyczaj migracja odbywa się od zmierzchu do północy. Obie płci przybywają do miejsc rozrodu praktycznie w tym samym terminie, często podczas migracji spotyka się osobniki w ampleksusie pachowym (ampleksus piersiowy) i jeżeli temperatura wody umożliwia składanie ja pozostają w zbiorniku bardzo krótko (kilka dni). Samce nawołują samice odgłosem przypominającym ciche bulgotanie, pomrukiwanie. Skrzek składany jest przez wiele samic, zazwyczaj w tym samym miejscu, w pobliżu brzegu zbiornika wodnego. Samica składa skrzek w postaci galaretowatych, kulistych kłębów, liczących w zależności od wielkości samicy od 670 do 4500 jaj. Skrzek przyczepiany jest do roślin wodnych, albo składany luźno do wody. W Tatrach odnotowano także składanie jaj w wilgotnym mchu, w bezpośredniej bliskości zbiornika wodnego. Kule skrzeku po napęcznieniu osłonek jajowych wypływa i unosi się na powierzchnię wody. W jaju widoczne są dwa bieguny – ciemny, brunatno zabarwiony skierowany do góry, i jasny skierowany do dołu; ciemna barwa powoduje pochłanianie promieniowania słonecznego i przyśpiesza rozwój zarodków, gdyż w ten sposób temperatura w jajach jest wyższa o około 10oC od temperatury wody. Galaretowata osłonka jaja jest o średnicy 8-10 mm. Rozwój zarodkowy zależnie do temperatury wody trwa od 10 do 30 dni, kijanki potrzebują od 50 do 180 dni od chwili wylęgu z jaja do zakończenia metamorfozy, przebywając głównie w płytkiej wodzie, osiągając wysokie zagęszczenia (do kilkuset osobników na m3 wody). Kijanki przeobrażają się od czerwca do sierpnia, a świeżo przeobrażone żaby opuszczają zbiornik wodny, często masowo., Dojrzałość płciową osiągają najczęściej w trzecim. roku życia.

HIBERNACJA

Okres hibernacji zależy od długości i szerokości geograficznej występwoania lokalnych populacji, w Polsce zazwyczaj rozpoczyna sie w listopadzie.

Pożywienie

Kijanki odżywiają sie detrytusem, glonami i roślinami wodnymi, rzadziej skorupiakami i drobnymi bezkręgowcami, po przeobrażeniu zjadają roztocze, skoczogonki i larwy muchówek. osobniki dorosłe żywią się drobnymi bezkręgowcami lądowymi (ślimaki, skąposzczety, owady i ich larwy, pająki, skorupiaki – stonogi) i wodnymi (owady i ich larwy, mięczaki, skorupiaki – równonogi). Osobniki dorosłe, dużych rozmiarów zjadają także inne małe żaby i jaszczurki. Na lądzie aktywna jest głównie po zmierzchu oraz w deszczowe dni.

fot. Krzysztof Lewandowski

Żaba moczarowa (Rana arvalis)

Wyglądem przypomina żabę trawną, jest od niej mniejsza, (5 do 7,5 cm), jaśniejsza z ostro zakończonym pyskiem. W okresie godowym (III/IV) samce przybierają charakterystyczną niebieską barwę. Po godach niebieska barwa zanika i samiec staje się podobny do samicy. Poza okresem godowym prowadzi lądowy tryb życia. Rozród odbywa się w zbiornikach wodnych. Zaobserwować ją można w ciągu dnia, kiedy jest aktywna.

WIĘCEJ INFORMACJI

Żaba moczarowa Rana arvalis Nilsson

płaz Amphibia, z rzędu płazów bezogonowych Anura, rodziny żabowatych Ranidae

należy do tzw. żab brunatnych, których nazwa pochodzi od brunatno-beżowego koloru ich skóry, w przeciwieństwie do grupy tzw. żab zielonych.

OCHRONA PRAWNA I KATEGORIA ZAGROŻENIA

W Polsce podlega ochronie gatunkowej ścisłej (Rozp. Min. Środ. z dnia 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt. Dz.U. 2016, poz. 2183); gatunek umieszczony w załączniku IV Dyrektywy Siedliskowej, wymagający ochrony gatunkowej, w tym zapewnienia ochrony miejsc rozrodu i odpoczynku; lokalnie uznana za zagrożoną i wpisana na czerwone listy gatunków zagrożonych, np. znajduje się w wykazie gatunków Czerwonej Listy Kręgowców województwa opolskiego.

globalny status zagrożenia: LC – Least Concern – najmniejszej troski.

Zagrożenia: głownie osuszanie terenów, zanikanie drobnych zbiorników wodnych stanowiących stanowiska rozrodcze, zanieczyszczenie środowiska pestycydami, fragmentacja siedlisk, w tym przez szlaki drogowe przecinające trasy migracji do stanowisk rozrodczych (śmiertelność w wyniku kolizji)

CHARAKTERYSTYKA I CECHY KLUCZOWE

gatunki podobne: żaba trawna Rana temporaria L., żaba dalmatyńska Rana dalmatina Bonaparte; w Europie również żaba strumieniowa Rana graeca Boulenger, żaba hiszpańska Rana iberica Boulenger, żaba włoska Rana latastei Boulenger, Rana pyrenaica Hillis & Wilcox,

Osobniki dorosłe: średniej wielkości, smukła żaba z grupy żab brunatnych o zauważalnym dymorfizmie płciowym; długość dojrzałych płciowo samic i samców od 4 do 8 cm, najczęściej 6,5-8,0 cm; w granicach zasięgu występuje dość duże zróżnicowanie morfologiczne; podgatunek o zasięgu południowo-wschodnim Rana arvalis wolterstorfii jest większa, smuklejsza, o dłuższych kończynach niż u podgatunku nominatywnego zasiedlającego Europę środkową Rana arvalis arvalis; kończyny tylne u tego gatunku są długie, wyprostowane wzdłuż ciała, sięgają stawem skokowym górnym okolicy oka, (tylko u wspomnianego powyżej podgatunku Rana arvalis wolterstorfii oraz u żaby dalmatyńskiej Rana dalmatina kończyny tylne wyprostowane wzdłuż ciała, sięgają stawem skokowym górnym okolicy pyska lub wystaje poza pysk); palce kończyn tylnych spięte słabo wykształconą (nisko wykształconą) błoną pławną, modzele podeszwowe są duże, wystające, bocznie spłaszczone, krótsze od pierwszego palca do 2,1 raza (u żaby trawnej Rana temporaria błona pławna spinająca place tylnych kończyn jest niższa, a modzele podeszwowe wewnętrzne słabo wykształcone); kończyny przednie – w okresie godowym na pierwszych palcach u samców występują czteroczęściowe, grube, szorstkie, ciemno zabarwione modzele godowe; głowa mała o wydłużonym, ostro zakończonym pysku; błony bębenkowe dobrze widoczne, położone w granicach ciemnej plamy skroniowej dość blisko oka (w porównaniu do żaby trawnej), wyraźnie mniejsze od oczu – ich średnica stanowi ok. 2/3 średnicy oka; u samców występują parzyste wewnętrzne rezonatory głosowe; źrenica oka ułożona horyzontalnie, tęczówka koloru złocistego, jasno-brunatnego; po bokach ciała wzdłuż grzbietu biegną po dwa gruczołowe fałdy grzbietowe (krótsza i dłuższa listwa skórna); skóra jest lekko ziarnista, delikatna.

Ubarwienie ciała jest bardzo zmienne osobniczo; w okresie godowym wyróżnia się odmienne ubarwienie godowe samców; poza okresem godowym ubarwienie podstawowe grzbietu jest oliwkowe, brązowe w różnych odcieniach, szaro-brązowe, oliwkowo-brązowe, jasno-brązowe, żółto- -brązowe, które u większości osobników pokryte jest nieregularnymi plamami, jaśniejszymi (żółtawe) lub ciemniejszymi (oliwkowe, ciemnobrązowe, czarne) od barwy podstawowej, tworząc maskujący charakter ubarwienia; u niektórych osobników brak jest plam na grzbiecie; samce często mają jaśniejszy pasek biegnący środkiem grzbietu, wyraźnie odcinający się od ciemniejszej barwy grzbietu; boki ciała na ogół jasne z dużymi ciemnymi plamami, koncentrującymi się na obszarze sąsiadującym z brzuchem; na bokach głowy ciemnobrązowe lub czarne plamy skroniowe trójkątnego kształtu; strona brzuszna biaława, żółtawa, przeważnie jednobarwna bez plam; na tylnych kończynach wyraźne poprzeczne ciemne pasy na wierzchniej stronie, od strony spodniej skóra na powierzchni kończyn jest jednobarwna, półprzezroczysta – prześwitują partie mięśni; ubarwienie w okresie godowym: u samca na ciele, szczególnie na głowie i grzbiecie pojawia się intensywnie niebieskie, niebiesko-liliowe zabarwienie, zależne od warunków pogodowych i liczby godujących samców; skóra w tym okresie u samców staje się bardziej uwodniona, prze co fałdy skórne stają się wyraźnie obwisłe.

Kijanki: trudne do odróżnienie od innych gatunków, wymagające użycia specjalistycznych kluczy

Poruszanie się: żaba moczarowa porusza się długimi skokami, doskonale pływa i nurkuje.

Głos: w okresie godowym samce wydają niskie, ciche, bulgoczące, kipiące, lekko modulowane i powtarzane dźwięki – „waup waup waup waup..”, szczególnie charakterystycznie brzmi chór godujących samców.

ZASIĘG

Zasięg obejmuje krainę zoogeograficzną palearktyczną w strefie klimatu okołoarktycznego i umiarkowanego oraz strefę przejściową pomiędzy klimatem umiarkowanym a śródziemnomorskim. Na znacznym obszarze zasięgu występuje sympatrycznie z żabą trawną Rana temporaria. Gatunek zasiedla obszar zachodniej Europy od Belgii, Holandii i wschodniej Francji, Europę Środkową i Wschodnią po Ural na Wschodzie (granica południowa zasięgu biegnie przez Chorwację, Słowenię, Rumunie, Mołdawię, Ukrainę, północna przez południową Norwegie, Szwecje, Finlandię i Rosję (półwysep Kolski), obszar północno-zachodniej Azji w strefie tundry, tajgi i równin leśno-stepowych po Syberię (Wyżynę Środkowo Syberyjską) w rejonie jeziora Bajkał i rzeki Jenisiej na wschodzie, po północne rejony Kazachstanu, Kirgizję i północną Mongole na południu.

W Polsce żaba moczarowa jest szeroko rozpowszechniona w całym kraju, liczniejsza na niżu, w górach sięga do wysokości 800 m n.p.m.

WYSTĘPOWANIE W OLSZTYNIE

Jest to gatunek liczny, w granicach administracyjnych miasta występujący w strefie peryferyjnej; związany poza okresem godowym z różnorodnymi siedliskami: terenami leśnymi, szczególnie leśnymi polanami, torfowiskami, terenami otwartymi – łąkowymi, polnymi, nieużytkami, doliną Łyny, niektórymi ogrodami działkowymi; w okresie rozrodu zasiedla głównie płytkie, astatyczne, drobne zbiorniki śródpolne, leśne, wiosenne rozlewiska śródleśnych cieków oraz jeziora w strefie płytkich zatok.

ŚRODOWISKO

Żaba trawna jest gatunkiem zasiedlającym różnorodne, wilgotne siedliska od rejonów nadmorskich do terenów podgórskich, sięgając wysokości ok. 800 m n.p.m. Poza okresem rozrodu związana z terenami lądowymi, preferując tereny otwarte, tereny otwarte: tundrę, stepy, wilgotne i podmokłe łąki, torfowiska, ale zasiedla także lasy, głównie wzdłuż dolin rzecznych, występując od lasów świerkowo-jodłowo-modrzewiowych (tajga), poprzez bory sosnowe, lasy mieszane do lasów liściastych; rzadziej występuje na terenach przekształconych przez człowieka, ale stwierdzana jest również w strefie zurbanizowanej (parki, ogrody); w okresie godowym związana z różnorodnymi zbiornikami wodnymi – rozmnaża się w płytkich przybrzeżnych wodach jezior, wiosennych rozlewiskach rzecznych, płytkich rozległych zbiornikach stałych i okresowych, szczególnie porośniętych szuwarem, na torfowiskach.

Hibernację odbywa na lądzie zagrzebana w ziemi, w norach ziemnych, wykrotach pod korzeniami drzew, pod stertami gałęzi, rzadko zimuje w wodzie.

ROZMNAŻANIE

Termin rozrodu żaby moczarowej uzależniony jest od warunków klimatycznych, związanych z szerokością geograficzną zasięgu lokalnych populacji. W rejonie Polski północno-wschodniej rozród tego gatunku rozpoczyna się w zależności od temperatury wody od trzeciej dekady marca, pierwszej dekady kwietnia osiągając największe nasilenie w kwietniu, zazwyczaj po opuszczeniu zbiorników i zakończeniu godów przez żabę trawną. Po okresie hibernacji migruje do rozrodczych zbiorników wodnych w dużych stadach; najpierw migrują samce, a później samice. Samce w dużych grupach liczących często kilkaset kilka tysięcy osobników nawołują samice odgłosem przypominającym ciche bulgotanie. Ampleksus pachowy, w wodzie. Skrzek składany jest przez wiele samic, zazwyczaj w pobliżu brzegu zbiornika wodnego, w płytkiej wodzie (od 20 cm do 2 m). Samica składa skrzek w postaci galaretowatych, kulistych kłębów, liczących w zależności od wielkości samicy od 500 do 2700 jaj (przeważnie do 2000 jaj). Skrzek składany najczęściej nocą luźno do wody. Skrzek żaby moczarowej w przeciwieństwie do skrzeku żaby trawnej nie unosi się na powierzchnię wody, pozostając na dnie zbiornika. Galaretowata osłonka jaja jest o średnicy 6-8 mm. Rozwój zarodkowy zależnie do temperatury wody trwa od 14 do 25 dni, kijanki potrzebują ok. 2,5-3 ms. od chwili wylęgu z jaja do zakończenia metamorfozy. Przeobrażone żaby opuszczają zbiornik wodny, często masowo., Dojrzałość płciową osiągają najczęściej w trzecim. roku życia.

HIBERNACJA

Okres hibernacji zależy od długości i szerokości geograficznej występowania lokalnych populacji, w Polsce zazwyczaj rozpoczyna sie w październiku.

Pożywienie

Kijanki odżywiają sie detrytusem i glonami, osobniki dorosłe drobnymi bezkręgowcami lądowymi (ślimaki, skąposzczety, owady i ich larwy, pająki, skorupiaki – stonogi) i wodnymi (owady i ich larwy, mięczaki, skorupiaki – równonogi).

fot. Krzysztof Lewandowski

Rzekotka drzewna (Rana temporaria)

To jedyny płaz w kraju, który potrafi wspinać się po drzewach. Robi to dzięki lepkim przylgom które znajdują się na palcach. Ten niewielki płaz (3,5 do 5,5 cm), jest żywo zielony z jasnym brzuchem. Zasiedla lasy, parki i ogrody w sąsiedztwie stawów i oczek wodnych. Prowadzi dzienny i zmierzchowy tryb życia. Na zimę zagrzebuje się w ziemi lub ściółce. Jej pokarm to głównie owady, które łapie pyskiem skacząc lub wyrzucając lepki język.

WIĘCEJ INFORMACJI

Rzekotka drzewna Hyla arborea Nilsson

jedyny płaz Amphibia, z rzędu płazów bezogonowych Anura, rodziny rzekotkowatych Hylidae liczącej ponad 800 gatunków, występujących przede wszystkim w strefie tropikalnej

OCHRONA PRAWNA I KATEGORIA ZAGROŻENIA

W Polsce podlega ochronie gatunkowej ścisłej (Rozp. Min. Środ. z dnia 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt. Dz.U. 2016, poz. 2183); gatunek umieszczony w załączniku IV Dyrektywy Siedliskowej, wymagający ochrony gatunkowej, w tym zapewnienia ochrony miejsc rozrodu i odpoczynku

globalny status zagrożenia: LC – Least Concern – najmniejszej troski.

Zagrożenia: osuszanie i zanieczyszczenie chemiczne terenów podmokłych, eutrofizacja wód, zanikanie zbiorników wodnych stanowiących stanowiska rozrodcze, intensyfikacja rolnictwa, fragmentacja lasów i przekształcanie okolicznych pastwisk i terenów łakowych

CHARAKTERYSTYKA I CECHY KLUCZOWE

Osobniki dorosłe: długość dojrzałych płciowo samic i samców od 3 do 6 cm, masa od 3,6 do 15 g; słabo wykształcony dymorfizm płciowy (samce są nieco mniejsze od samic, posiadają worki rezonatorowe na dnie jamy gębowej i nieco ciemniej zabarwione podgardle); głowa i tułów rzekotki drzewnej są spłaszczone grzbietowo-brzusznie, na grzbiecie pokryte gładką, błyszczącą, wilgotną, cienką i delikatną skórą, na brzuchu i bokach tułowia bardziej chropowatą; kończyny tylne długie, nieco dłuższe do ciała; palce na kończynach przednich i tylnych długie, zakończone zaokrąglonymi przylgami, na kończynach tylnych spięte silnie wciętą błoną pławną, sięgającą połowy najdłuższego palca; na kończynach brak modzeli podeszwowych; głowa o krótkim, zaokrąglonym pysku; oczy duże, wystające („wyłupiaste”); źrenica oka eliptyczna, ułożona poziomo, tęczówka o złotawej barwie; błony bębenkowe dobrze widoczne, okrągłe, nieco mniejsze od średnicy oka;.

Ubarwienie ciała jest zmienne, zależne od środowiska, szczególnie barwy i struktury podłoża, oświetlenia, temperatury, wilgotności oraz od fazy cyklu życiowego (pory roku), a także stanu emocjonalnego zwierząt; grzbiet jest barwy najczęściej trawiastozielonej, w zależności od warunków może przyjmować zabarwienie od barwy cytrynowożółtej, poprzez ochrową, jasnobrązową, ciemnozieloną, oliwkowozieloną, zielonobrązową, niebieskawoszarą, po prawie czarną; po bokach ciała i głowy, od otworów nosowych poprzez oczy, błonę bębenkową i dalej wzdłuż tułowia do nasady kończyn tylnych biegnie charakterystyczna ciemnobrązowa lub szarobrązowa smuga, jasno obrzeżona wzdłuż górnej krawędzi, w okolicy bioder linia ta tworzy charakterystyczne zagięcie tzw. zatokę biodrową (brak tego zagięcia u podgatunku Hyla arborea schelkownikowi – Kaukaz i Hyla arborea kretensis – Kreta); strona brzuszna biała, kremowobiała, szarobiała z charakterystycznym „groszkowaniem” „ziarnistością”; podgardle u samicy jest jasno zabarwione, u samca ciemniejsze, w porze godowej żółtawobrązowe.

Kijanki: osiągają długość do około 5 cm, jasnobrązowe, żółto-oliwkowe, lub ciemno szare półprzezroczyste o metalicznym, szarobłękitnym połysku lub ze złotawymi plamami, o szerokiej „wysokiej” płetwie ogonowej rozpoczynającej się w części grzbietowej od tylnej części głowy, w części brzusznej od połowy długości brzucha. Fałd płetwy wysokością dwukrotnie przewyższa tułów.

Poruszanie się: rzekotka drzewna dzięki charakterystycznym przylgom na palcach może poruszać się po gładkich powierzchniach, roślinności, wspina się na roślinność zielną, krzewy i drzewa do wysokości ok. 10 m, doskonale skacze na znaczną odległość, pływa; zaniepokojona przyjmuje charakterystyczną pozę z kończynami przyciśniętymi do tułowia i zamiera w bezruchu, upodabniając barwę do otoczenia (mimetyzm).

Głos: w okresie godowym samce podczas wydawania głosu rozdymają pojedynczy rezonator, prezentując charakterystyczne zabarwienie skóry (barwa skóry jest informacją o stanie kondycji samca) oraz wydają donośny, wysoki modulowany głos „rzep-rzep-rzep-rzep….rzep”, „repp-repp-repp…repp”, głównie w porze wieczornej i nocą, szczególnie charakterystycznie brzmi chór godujących samców.

ZASIĘG

Zasięg obejmuje krainę zoogeograficzną palearktyczną w strefie klimatu umiarkowanego oraz przejściowego pomiędzy klimatem umiarkowanym a śródziemnomorskim. Gatunek zasiedla naturalnie obszar Europy od Portugalii na zachodzie po Ukrainę i Białoruś na wschodzie; granica północna sięga ok. 55o szerokości geograficznej północnej, zaś południowa w części zachodniej zasięgu sięga południowych obszarów Hiszpanii, Francji i północnych Włoch (zasiedlonych prze rzekotkę śródziemnomorską Hyla meridionalis i rzekotkę tyrreńską Hyla sarda), w części wschodniej sięga wybrzeży Morza Śródziemnego i Morza Czarnego; ponadto występuje poza Europą w Turcji, Izraelu i na Kaukazie (Gruzja, Armenia, Azerbejdżan). Introdukowana do Wielkiej Brytanii.

W Polsce rzekotka drzewna jest szeroko rozpowszechniona w całym kraju, liczniejsza na niżu, w górach sięga do wysokości ok. 800 m n.p.m.

WYSTĘPOWANIE W OLSZTYNIE

Jest to gatunek nieliczny, w granicach administracyjnych miasta występujący tylko w strefie peryferyjnej; związana jest z terenami leśnymi – lasami liściastymi lub mieszanymi, zadrzewieniami, torfowiskami, podmokłymi łąkami ,nieużytkami z obecnością krzewów; w okresie rozrodu zasiedla głównie drobne zbiorniki, silnie zarośnięte roślinnością w otoczeniu terenów leśnych lub w pobliżu zadrzewień.

ŚRODOWISKO

Rzekotka drzewna jest gatunkiem zasiedlającym poza okresem rozrodu różnorodne, prześwietlone lasy liściaste i mieszane (szczególnie grądy), obrzeza terenów leśnych (zwłaszcza olsów), lasy łęgowe w dolinach rzek, tereny podmokłe i wilgotne – torfowiska, łąki, pastwiska, nieużytki porośnięte krzewami, niewielkimi zadrzewieniami, brzegi jezior oraz sady, parki, ogrody, winnice, śródpolne miedze porośnięte krzewami i wysoką roślinnością prowadząc „nadrzewny” tryb życia; zasiedla drzewa, krzewy, rośliny brzegowych stref zbiorników wodnych i roślinność łąkową preferując rośliny o szerokich liściach; w okresie godowym związana ze stałymi zbiornikami wodnymi (szczególnie większymi o powierzchni 1000-2000 m²), stawami, zamkniętymi starorzeczami, brzegami jezior, rzadziej z rowami, zbiornikami okresowymi – rozmnaża się głównie w zbiornikach porośniętych szuwarem, wysoką roślinnością w strefie brzegowej, krzewami.

Hibernację odbywa na lądzie zagrzebana w ziemi, w norach ziemnych, pod korzeniami drzew najczęściej w sąsiedztwie zbiornika wodnego, w południowej części zasięgu aktywna cały rok

ROZMNAŻANIE

Termin rozrodu rzekotki drzewnej uzależniony jest od warunków klimatycznych, związanych z szerokością geograficzną zasięgu lokalnych populacji – w Europie przypada na okres między kwietniem a majem. W rejonie Polski północno-wschodniej rozród tego gatunku jest wydłużony, rozpoczyna się najczęściej w pierwszej dekadzie maja i rozciąga do końca czerwca. Po okresie hibernacji migruje do rozrodczych zbiorników wodnych. Osobniki wybierają z reguły corocznie ten sam zbiornik. W ciągu dnia najczęściej opuszczają zbiornik, a wracają do niego wieczorem. Gatunek pędzi nocny tryb życia. Samce godują nawołując samice silnym głosem, zazwyczaj rozpoczynając gody po zmroku i zajmują bronione terytoria. Pary łączą sie nocą, ampleksus pachowy jest bardzo nietrwały. Samica składa w krótkich odstępach czasu około 10 pakietów jasnobrązowych jaj w postaci galaretowatych, kulistych kłębów, wielkości orzecha włoskiego liczących od 20 do 150 jaj. Łącznie w zależności od wielkości ciała samica składa łącznie 200-1400 jaj. Galaretowata osłonka jaja jest o średnicy 3-4 mm. Rozwój zarodkowy trwa od 2-3 dni, kijanki potrzebują ok. 60-90 dni od chwili wylęgu z jaja do zakończenia metamorfozy. Przeobrażone opuszczają zbiornik wodny. Dojrzałość płciową osiągają w trzecim-czwartym roku życia.

HIBERNACJA

W Polsce hibernacja zazwyczaj rozpoczyna się we wrześniu, a kończy w trzeciej dekadzie marca – drugiej dekadzie kwietnia.

Pożywienie

Osobniki dorosłe odżywiają się głównie owadami lądowymi (chrząszcze Coleoptera – biegaczowate Carabidae, kusakowate Staphylinidae, sprężykowate Elateridae i stonkowate Chrysomelidae, pluskwiaki różnoskrzydłe Heteroptera, pluskwiaki równoskrzydłe Homoptera), larwami owadów (chrząszcze Coleoptera, motyle Lepidoptera, chruściki Trichoptera) oraz pająkami Araneae. Niewielki udział w diecie mają inne bezkręgowce: ślimaki gastropoda, zaleszczotki Pseudoscorpionida, roztocze Acari, wije Myriapoda, skoczogonki Collembola, ważki Odonata, prostoskrzydłe Orthoptera, skorki Dermaptera, wielbłądki Raphidioptera, sieciarki Neuroptera, wojsiłki Mecoptera.

fot. Krzysztof Lewandowski

Grzebiuszka ziemna (Pelobates fuscus)

Jest płazem pospolitym, lecz trudnym do obserwacji, gdyż prowadzi nocny tryb życia. W ciągu dnia zagrzebuje się w ziemi. Ma krępe ciało o długości od 5 do 7 cm. Ubarwienie ma jasnoszare lub jasnobrązowe z licznymi plamami koloru brązowego lub oliwkowego. Na spodzie tylnej stopy posiada tzw. modzel piętowy, jest to wyrostek pomocny w zagrzebywaniu się w ziemi. Cechą charakterystyczną jest pionowa źrenica. Poza okresem rozrodczym występuje na terenach suchych, w lasach sosnowych i ogrodach. Jak wszystkie rodzime płazy rozmnaża się w wodzie.

WIĘCEJ INFORMACJI

Grzebiuszka ziemna Pelobates fuscus L.

gatunków płazów Amphibia z rzędu płazów bezogonowych Anura, rodziny grzebiuszkowatych Pelobatidae

OCHRONA PRAWNA I KATEGORIA ZAGROŻENIA

W Polsce podlega ochronie gatunkowej ścisłej (Rozp. Min. Środ. z dnia 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt. Dz.U. 2016, poz. 2183);

globalny status zagrożenia: LC – Least Concern – najmniejszej troski.

CHARAKTERYSTYKA I CECHY KLUCZOWE

Osobniki dorosłe: dymorfizm płciowy wyrażony obecnością u samca na grzbietowych powierzchniach ramion dużych, owalnych skupień gruczołów naramiennych, szczególnie dobrze wykształconych w porze godowej; długość dojrzałych płciowo samców od 4,1 do 6,5 cm, samic od 4,1 do 8,0 cm; pokrój masywny przypominający nieco ropuchę; tułów krępy, okrągławy; ciało pokryte gładką skórą z równomiernie rozmieszczonymi brodawkami, na bokach tułowia licznymi, dużymi produkującymi wydzielinę o zapachu czosnku; spód ciała pokryty jest gładką skórą; kończyny krótkie, masywne, silnie umięśnione, wałeczkowate; na spodnich stronach tylnych kończyn znajdują się jasnobrązowe, ostre, półksiężycowate rogowe modzele podeszwowe o długości około 6 mm służące do zagrzebywania się w podłożu, w okresie godowym brak u samców modzeli godowych, palce kończyn tylnych spięte błoną pławną, sięgającą końca palców; głowa, masywna, szeroka o krótkim, zaokrąglonym pysku, wyraźnie uwypuklona między oczami; oczy duże, silnie wystające („wyłupiaste”); źrenica oka dość wąska pionowa; brak błony bębenkowej.

Ubarwienie grzbietowej części ciała zazwyczaj jednolite, jasnopopielate, szare, oliwkowe, żółtawe do brązowego; na którym to tle występują różnego kształtu i wielkości ciemnoszare, oliwkowozielone, brązowe plamy, często ułożone symetrycznie względem linii kręgosłupa, rzadko występują osobniki bez plam lub osobniki jasnopomarańczowe; po bokach ciała mogą występować czerwone, rdzawe kropki; strona brzuszna biaława, często pokryta ciemnoszarymi cętkami.

Kijanki: charakterystyczne, bardzo dużych rozmiarów, osiągają długość 15-18 cm.

Poruszanie się: porusza się za pomocą szybkich skoków; bardzo dobrze pływa i nurkuje; zaniepokojona zastyga w bezruchu przyciągając kończyny do tułowia równocześnie nadymając ciało (przystosowanie antydrapieżnicze) lub bardzo szybko zakopuje się w ziemi .

Głos: w okresie godowym samce i samice wydają ciche, głosy przypominające terkotanie, stukanie, gdakanie „tek-tek-tek-tek-tek”.

ZASIĘG

Zasięg obejmuje obszar środkowej i wschodniej Europy oraz zachodnią część Azji. W Europie zwarty zasięg obejmuje obszar od Holandii i Niemiec na zachodzie po Ural w Rosji na wschodzie; północna granica przebiega przez Holandię, najbardziej na południe wysuniętą część Szwecji, Niemcy , Polskę, Estonie i Rosję; południowo-zachodnia część zasięgu obejmuje często oddzielone od siebie populacje wyspowe występujące w zachodnich Niemczech, Austrii, północnych Włoszech, Słowenii, Bułgarii, Rumunii, południowo-wschodnia przebiega wzdłuż wybrzeża Morza Czarnego i Kaspijskiego; w Azji zasięg rozpościera sie poprzez Ural do Kazachstanu.

W Polsce jest szeroko rozpowszechniona dochodząc na pogórzu do wysokości ok. 450 m n.p.m., wyjątkowo stwierdzona w Czarnym Dunajcu na wys. 680 m n.p.m.

WYSTĘPOWANIE W OLSZTYNIE

Jest to gatunek niezbyt liczny, występujący w różnych terenach otwartych (nieużytki, murawy napiaskowe, pola uprawne) w peryferyjnej strefie miasta, w ogrodach działkowych i sadach, ale również stwierdzana w parkach, nieużytkach położonych pomiędzy osiedlami; w okresie rozrodu zasiedla głównie stałe drobne zbiorniki, silnie zarośnięte roślinnością szuwarowa.

ŚRODOWISKO

Grzebiuszka ziemna jest gatunkiem zasiedlającym poza okresem rozrodu głównie tereny otwarte na glebach piaszczystych, piaszczysto-gliniastych, czarnoziemach, lessach, na torfowiskach (unika gleb gliniastych i terenów skalistych). Zasiedla przede wszystkim nieużytki i pola uprawne, występuje także w sadach, parkach, ogrodach, ogrodach działkowych; w okresie godowym zajmuje stałe zbiorniki wodne, stawy, eutroficzne jeziora, rowy melioracyjne, zbiorniki w żwirowniach, łąki zalewowe w dolinach rzek i zbiorniki okresowe; preferuje zbiorniki silnie zarośnięte szuwarem, zwłaszcza złożonym z pałki szerokolistnej i trzciny zwyczajnej. Gatunek prowadzi głównie nocny tryb życia.

Hibernację odbywa głównie na lądzie zagrzebana w wykopanych przez siebie norach ziemnych, norach gryzoni, kretów, w gniazdach brzegówek.

ROZMNAŻANIE

Termin rozrodu przypada głównie w drugiej połowie marca i pierwszej połowie kwietnia, ale z uwagi na asynchroniczne przybywanie do zbiornika rozrodczego płazów jest rozciągnięty w czasie; gody często są powtarzane w czerwcu-sierpniu. Po okresie hibernacji osobniki przybywają nocą do zbiornika rozrodczego i w czasie godów przebywają w wodzie dość rozproszone, wydając pod wodą głosy godowe. Ampleksus pachowy. Samica składa bezpośrednio do wody lub na roślinach wodnych jaja w formie galaretowatego, grubego sznura o długości 40-100 cm i szerokości ok. 2 cm, o charakterystycznym „rybim” zapachu. Jeden sznur liczy od ok. 1200 do 2400 jaj. Jaja są niewielkiej średnicy (1,7-2 mm), o ciemnobrązowej górnej części i jaśniejszej dolnej. Rozwój zarodkowy w zależności od temperatury wody trwa od 4 do 11 dni, zakończenie metamorfozy ma miejsce pod koniec lata (druga połowa lipca) do jesieni; w przypadku późno przystępujących do rozrodu płazów, kijanki zimują w zbiorniku wodnym a metamorfozę przechodzą dopiero w następnym roku ( w warunkach laboratoryjnych przeobrażenie mogło zachodzić nawet po 4 latach).

HIBERNACJA

W Polsce hibernacja zazwyczaj rozpoczyna się w październiku, a kończy w marcu.

Pożywienie

Kijanki odżywiają się planktonem roślinnym i zwierzęcym, osobniki dorosłe drobnymi bezkręgowcami (głównie owady i ich larwy)

Leave a Reply